Η επικοινωνία αποτελεί θεμελιώδες ανθρώπινο δικαίωμα. Για ένα παιδί που δεν έχει αναπτύξει ομιλία ή του οποίου η ομιλία δεν επαρκεί για να καλύψει τις καθημερινές επικοινωνιακές του ανάγκες, η πρόσβαση σε ένα αποτελεσματικό μέσο επικοινωνίας δεν θα πρέπει να αναβάλλεται μέχρι να «δούμε αν θα μιλήσει».
Η Επαυξητική και Εναλλακτική Επικοινωνία (ΕΕΕ – Augmentative and Alternative Communication, AAC) περιλαμβάνει ένα ευρύ φάσμα τρόπων επικοινωνίας που συμπληρώνουν ή, όταν χρειάζεται, αντικαθιστούν προσωρινά ή μακροπρόθεσμα την ομιλία. Μπορεί να περιλαμβάνει χειρονομίες και νοήματα, σύμβολα και πίνακες επικοινωνίας, βιβλία επικοινωνίας, καθώς και συσκευές ή εφαρμογές με συνθετική παραγωγή φωνής (Speech-Generating Devices – SGDs).
Παρά τα ερευνητικά δεδομένα, μία από τις συχνότερες ανησυχίες που εξακολουθούν να εκφράζουν οικογένειες αλλά και επαγγελματίες είναι:
«Αν του δώσουμε ένα σύστημα επικοινωνίας, μήπως σταματήσει να προσπαθεί να μιλήσει;»
Η απάντηση που δίνει η διαθέσιμη επιστημονική βιβλιογραφία είναι σαφής:
Όχι. Η χρήση ΕΕΕ δεν εμποδίζει την ανάπτυξη της ομιλίας. Αντίθετα, σε αρκετές περιπτώσεις συνοδεύεται από αύξηση της παραγωγής προφορικού λόγου. (PubMed)
Δεν χρειάζεται να περιμένουμε να αποτύχει η ομιλία
Ιστορικά, η ΕΕΕ συχνά αντιμετωπιζόταν ως «τελευταία λύση»: πρώτα επιχειρούνταν για μεγάλο χρονικό διάστημα η ανάπτυξη της ομιλίας και μόνο εάν αυτή δεν εμφανιζόταν, εξεταζόταν η εισαγωγή ενός εναλλακτικού συστήματος.
Η σύγχρονη προσέγγιση είναι διαφορετική.
Η American Speech-Language-Hearing Association (ASHA) υποστηρίζει ότι η ΕΕΕ πρέπει να εξετάζεται όσο το δυνατόν νωρίτερα, ανεξάρτητα από την αιτιολογία της επικοινωνιακής δυσκολίας. Παράλληλα, υιοθετεί την αρχή του zero exclusion: δεν υπάρχουν συγκεκριμένες γνωστικές, γλωσσικές ή άλλες δεξιότητες που πρέπει πρώτα να κατακτήσει ένα παιδί για να θεωρηθεί «έτοιμο» για ΕΕΕ. (ASHA)
Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό στην πρώιμη παρέμβαση. Ένα μικρό παιδί δεν χρειάζεται πρώτα να αποδείξει ότι μπορεί να χρησιμοποιήσει σύμβολα, να έχει συγκεκριμένο επίπεδο κατανόησης, να παρουσιάζει συγκεκριμένες γνωστικές δεξιότητες ή να φτάσει σε κάποια συγκεκριμένη ηλικία προκειμένου να αποκτήσει πρόσβαση σε ένα σύστημα επικοινωνίας.
Η ASHA επισημαίνει μάλιστα ειδικά για την πρώιμη παρέμβαση από τη γέννηση έως τα 3 έτη ότι δεν υπάρχουν προαπαιτούμενα για την εισαγωγή ΕΕΕ σε μικρά παιδιά. (ASHA)
Η ΕΕΕ δεν είναι «αντί για την ομιλία»
Ο όρος Augmentative – «Επαυξητική» – είναι ιδιαίτερα σημαντικός.
Όταν ένα παιδί διαθέτει κάποια ομιλία, η ΕΕΕ μπορεί να λειτουργήσει συμπληρωματικά προς αυτήν. Δεν ζητάμε από το παιδί να επιλέξει μεταξύ συμβόλου και λέξης. Αντίθετα, του προσφέρουμε περισσότερους από έναν τρόπους για να μεταφέρει το μήνυμά του.
Η επικοινωνία μπορεί επομένως να είναι πολυτροπική: ένα παιδί μπορεί να χρησιμοποιεί ταυτόχρονα βλέμμα, χειρονομίες, φωνήσεις, λέξεις, σύμβολα και μία συσκευή επικοινωνίας.
Στόχος δεν είναι να χρησιμοποιήσει το παιδί «τη συσκευή αντί να μιλήσει».
Στόχος είναι να μπορεί να επικοινωνεί αποτελεσματικά με τον τρόπο που είναι διαθέσιμος σε αυτό τη δεδομένη στιγμή.
«Αν μπορεί να πατήσει ένα σύμβολο, γιατί να προσπαθήσει να μιλήσει;»
Αυτή η λογική ακούγεται διαισθητικά εύλογη, αλλά δεν επιβεβαιώνεται από τα ερευνητικά δεδομένα.
Ήδη από τη συστηματική ανασκόπηση των Schlosser και Wendt (2008), τα αποτελέσματα έδειξαν ότι οι παρεμβάσεις ΕΕΕ δεν παρεμποδίζουν την παραγωγή ομιλίας σε παιδιά στο φάσμα του αυτισμού. Στην πλειονότητα των μελετών καταγράφηκε μάλιστα αύξηση της παραγωγής ομιλίας, αν και οι συγγραφείς επισήμαναν ότι σε αρκετές περιπτώσεις η αύξηση ήταν περιορισμένη. (PubMed)
Η νεότερη συστηματική ανασκόπηση των White et al. (2021), η οποία επικαιροποίησε και επέκτεινε την προηγούμενη βιβλιογραφία, κατέληξε σε αντίστοιχο συμπέρασμα: συνολικά, η εισαγωγή ΕΕΕ σε παιδιά με Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος συσχετίστηκε με βελτίωση και όχι με επιδείνωση της παραγωγής ομιλίας. (PubMed)
Αυτό όμως χρειάζεται να διατυπώνεται σωστά.
Η ΕΕΕ δεν αποτελεί θεραπεία που εγγυάται ότι ένα παιδί θα αναπτύξει ομιλία. Ούτε θα πρέπει να παρουσιάζεται στους γονείς ως μέσο που «θα κάνει το παιδί να μιλήσει».
Αυτό που μπορούμε να πούμε βάσει των δεδομένων είναι ότι:
δεν υπάρχει επιστημονικός λόγος να στερούμε από ένα παιδί την ΕΕΕ από φόβο ότι θα καθυστερήσει ή θα εμποδίσει την ομιλία του.
Τι γνωρίζουμε σήμερα ειδικά για τον αυτισμό;
Τα τελευταία χρόνια τα δεδομένα έχουν γίνει ακόμη πιο ενδιαφέροντα.
Η συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση των Pope, Light και Laubscher εξέτασε παρεμβάσεις για παιδιά στο φάσμα του αυτισμού με ελάχιστη ομιλία. Συνολικά συμπεριλήφθηκαν 29 μελέτες.
Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι οι φυσιοκρατικές αναπτυξιακές-συμπεριφορικές παρεμβάσεις (Naturalistic Developmental Behavioral Interventions – NDBIs) είχαν θετική επίδραση στη γλωσσική ανάπτυξη, αλλά τα μεγέθη επίδρασης ήταν μεγαλύτερα όταν στις παρεμβάσεις ενσωματωνόταν υποβοηθούμενη ΕΕΕ (aided AAC). (Springer)
Το εύρημα αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό, γιατί μετατοπίζει τη συζήτηση από το:
«Μήπως η ΕΕΕ εμποδίσει την ομιλία;»
στο:
«Μήπως στερούμε από το παιδί ένα επιπλέον εργαλείο που μπορεί να υποστηρίξει συνολικά τη γλωσσική του ανάπτυξη;»
Επιπλέον, έρευνα σε παιδιά με αυτισμό και ελάχιστη ομιλία έχει δείξει ότι η ανταπόκριση των παιδιών στη γλωσσική πληροφορία που παρέχεται μέσω συσκευής παραγωγής ομιλίας μπορεί να σχετίζεται θετικά με την ανάπτυξη του προφορικού λόγου. (PubMed)
Η ΕΕΕ είναι κάτι περισσότερο από το «ζητάω»
Ένα ακόμη σημαντικό σημείο αφορά τι διδάσκουμε στο παιδί να κάνει με την ΕΕΕ.
Η επικοινωνία δεν είναι μόνο:
«θέλω νερό»
«θέλω παιχνίδι»
«θέλω μπισκότο».
Επικοινωνούμε για να ζητήσουμε, αλλά και για να αρνηθούμε, να διαμαρτυρηθούμε, να σχολιάσουμε, να περιγράψουμε, να κάνουμε ερωτήσεις, να μοιραστούμε μία εμπειρία, να εκφράσουμε συναίσθημα, να τραβήξουμε την προσοχή κάποιου, να κάνουμε χιούμορ και να συμμετέχουμε κοινωνικά.
Πρόσφατη συστηματική ανασκόπηση παρεμβάσεων με συσκευές παραγωγής ομιλίας σε παιδιά προσχολικής ηλικίας στο φάσμα του αυτισμού βρήκε συνολικά θετικές επιδράσεις στην εκφραστική επικοινωνία, αλλά ανέδειξε και ένα σημαντικό κενό της βιβλιογραφίας: πολλές παρεμβάσεις εξακολουθούν να επικεντρώνονται κυρίως στο requesting, δηλαδή στην αίτηση αντικειμένων ή δραστηριοτήτων. (PubMed)
Αντίστοιχα, μία ακόμη νεότερη συστηματική ανασκόπηση έδειξε ότι η ΕΕΕ μπορεί να χρησιμοποιηθεί αποτελεσματικά και για σχολιασμό, υπογραμμίζοντας την ανάγκη να διδάσκουμε ένα πολύ ευρύτερο φάσμα επικοινωνιακών λειτουργιών. (PubMed)
Επομένως, ένα καλά σχεδιασμένο σύστημα ΕΕΕ δεν πρέπει να είναι απλώς ένας πίνακας με πράγματα που μπορεί να ζητήσει το παιδί. Πρέπει να του δίνει πρόσβαση σε ένα πλούσιο και λειτουργικό λεξιλόγιο, ώστε να μπορεί σταδιακά να εκφράζει όλο και περισσότερα από αυτά που θέλει να πει.
Γιατί έχει σημασία να ξεκινάμε νωρίς;
Η πρώιμη παιδική ηλικία είναι περίοδος ταχύτατης ανάπτυξης της επικοινωνίας, της γλώσσας και της κοινωνικής αλληλεπίδρασης.
Όταν ένα παιδί δεν διαθέτει ένα αποτελεσματικό μέσο έκφρασης, δεν χάνει απλώς την ευκαιρία να «πει λέξεις». Χάνει καθημερινές ευκαιρίες να μάθει ότι:
η επικοινωνία έχει δύναμη.
Ότι μπορεί να απευθυνθεί σε έναν άλλο άνθρωπο και να επηρεάσει το περιβάλλον του. Ότι μπορεί να ξεκινήσει μία αλληλεπίδραση. Να κάνει επιλογές. Να αρνηθεί. Να ζητήσει βοήθεια. Να σχολιάσει κάτι που βλέπει. Να μοιραστεί ενδιαφέρον. Να συμμετέχει σε μία συζήτηση.
Μια συστηματική ανασκόπηση 29 μελετών σε παιδιά ηλικίας 0–6 ετών έδειξε ότι οι παρεμβάσεις ΕΕΕ συνδέονται με βελτιώσεις στην εκφραστική και προσληπτική επικοινωνία, στη λειτουργική επικοινωνία, στη συμμετοχή, στις στρατηγικές αλληλεπίδρασης και στην κατανόηση και παραγωγή συμβόλων και συνδυασμών συμβόλων. (PubMed)
Επομένως, η πρώιμη εισαγωγή ΕΕΕ δεν αφορά απλώς την παροχή ενός «βοηθήματος».
Αφορά την πρώιμη πρόσβαση στη γλώσσα και στην επικοινωνία.
Το σύστημα πρέπει να «μεγαλώνει» μαζί με το παιδί
Η επιλογή ΕΕΕ δεν είναι μία στατική διαδικασία και δεν υπάρχει ένα σύστημα κατάλληλο για όλα τα παιδιά.
Απαιτείται εξατομικευμένη αξιολόγηση των κινητικών, αισθητηριακών, γλωσσικών, γνωστικών και επικοινωνιακών αναγκών του παιδιού, καθώς και των περιβαλλόντων στα οποία καλείται να επικοινωνήσει.
Για κάποια παιδιά μπορεί να είναι κατάλληλο ένα σύστημα συμβόλων. Για άλλα μία συσκευή παραγωγής ομιλίας. Για άλλα μπορεί να απαιτείται διαφορετικός τρόπος πρόσβασης. Και πολύ συχνά χρησιμοποιείται συνδυασμός διαφορετικών τρόπων επικοινωνίας.
Το σημαντικό είναι να μην περιορίζεται το παιδί σε ένα εξαιρετικά μικρό λεξιλόγιο επειδή «αυτές είναι οι λέξεις που μπορεί να χρησιμοποιήσει τώρα». Το σύστημα πρέπει να προσφέρει δυνατότητα εξέλιξης, ώστε καθώς αναπτύσσονται οι επικοινωνιακές και γλωσσικές δεξιότητες, να μπορεί να εξελίσσεται και η πολυπλοκότητα των μηνυμάτων.
Δεν αρκεί να δώσουμε στο παιδί ένα tablet
Η ΕΕΕ δεν είναι η συσκευή.
Ένα tablet με μία εφαρμογή επικοινωνίας δεν αποτελεί από μόνο του παρέμβαση.
Το παιδί χρειάζεται να βλέπει τους ανθρώπους γύρω του να χρησιμοποιούν το σύστημα επικοινωνίας μαζί με την ομιλία τους, να έχει συχνές και φυσικές ευκαιρίες επικοινωνίας και να βλέπει ότι τα μηνύματά του αναγνωρίζονται και έχουν αποτέλεσμα.
Χρειάζεται, επίσης, εκπαίδευση και υποστήριξη του επικοινωνιακού περιβάλλοντος: γονέων, θεραπευτών, εκπαιδευτικών και άλλων σημαντικών ανθρώπων στη ζωή του.
Ο στόχος είναι η ΕΕΕ να μην υπάρχει μόνο «στη λογοθεραπεία», αλλά να αποτελεί διαθέσιμο μέσο επικοινωνίας στην πραγματική καθημερινότητα του παιδιού.
Από το «περίμενε να μιλήσει» στο «δώσε του τρόπο να επικοινωνήσει τώρα»
Ίσως η σημαντικότερη αλλαγή που έχει επέλθει τα τελευταία χρόνια στον χώρο της ΕΕΕ είναι ακριβώς αυτή η αλλαγή οπτικής.
Δεν χρειάζεται να επιλέξουμε ανάμεσα στην ανάπτυξη της ομιλίας και στην ΕΕΕ.
Μπορούμε να υποστηρίζουμε και τα δύο παράλληλα.
Ένα παιδί μπορεί να συνεχίζει να δέχεται λογοθεραπευτική παρέμβαση με στόχο την ανάπτυξη της ομιλίας και ταυτόχρονα να διαθέτει ένα πλήρες και λειτουργικό σύστημα επικοινωνίας.
Γιατί κανένα παιδί δεν θα πρέπει να χρειάζεται να περιμένει να αναπτύξει ομιλία για να αποκτήσει φωνή.
Η ΕΕΕ δεν «παραιτείται» από την ομιλία.
Δεν αφαιρεί από το παιδί τη δυνατότητα να μιλήσει.
Του προσφέρει έναν τρόπο να επικοινωνεί σήμερα, ενώ παράλληλα συνεχίζουμε να υποστηρίζουμε την ανάπτυξη της ομιλίας και της γλώσσας του.
Και ειδικά για τα παιδιά στο φάσμα του αυτισμού με περιορισμένη ή καθόλου λειτουργική ομιλία, η σύγχρονη βιβλιογραφία υποστηρίζει ότι η έγκαιρη πρόσβαση στην ΕΕΕ δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως «τελευταία επιλογή», αλλά ως μέρος μιας ολοκληρωμένης, πολυτροπικής και εξατομικευμένης επικοινωνιακής παρέμβασης.
Βιβλιογραφία
American Speech-Language-Hearing Association. (n.d.). Augmentative and Alternative Communication (AAC). ASHA Practice Portal.
American Speech-Language-Hearing Association. (n.d.). Augmentative and Alternative Communication in Early Intervention.
Laubscher, E., Pope, L., & Light, J. et al. (2025). A systematic review of AAC interventions using speech generating devices for autistic preschoolers. Augmentative and Alternative Communication.
Logan, K., Iacono, T., & Trembath, D. (2017). A systematic review of research into aided AAC to increase social-communication functions in children with autism spectrum disorder. Augmentative and Alternative Communication, 33(1), 51–64. https://doi.org/10.1080/07434618.2016.1267795
Pope, L., Light, J., & Laubscher, E. (2025). The effect of naturalistic developmental behavioral interventions and aided AAC on the language development of children on the autism spectrum with minimal speech: A systematic review and meta-analysis. Journal of Autism and Developmental Disorders, 55, 3078–3099. https://doi.org/10.1007/s10803-024-06382-7
Schlosser, R. W., & Wendt, O. (2008). Effects of augmentative and alternative communication intervention on speech production in children with autism: A systematic review. American Journal of Speech-Language Pathology, 17(3), 212–230. https://doi.org/10.1044/1058-0360(2008/021)
Sievers, S. B., Trembath, D., & Westerveld, M. (2018). A systematic review of predictors, moderators, and mediators of augmentative and alternative communication (AAC) outcomes for children with autism spectrum disorder. Augmentative and Alternative Communication, 34(3), 219–229. https://doi.org/10.1080/07434618.2018.1462849
Spencer, T. D., Tönsing, K., & Dada, S. (2025). Augmentative and alternative communication (AAC) interventions that promote commenting: A systematic review. Augmentative and Alternative Communication. https://doi.org/10.1080/07434618.2025.2477694
Sterrett, K., Holbrook, A., Landa, R., Kaiser, A., & Kasari, C. (2023). The effect of responsiveness to speech-generating device input on spoken language in children with autism spectrum disorder who are minimally verbal. Augmentative and Alternative Communication. https://doi.org/10.1080/07434618.2022.2120070
White, E. N., Ayres, K. M., Snyder, S. K., Cagliani, R. R., & Ledford, J. R. (2021). Augmentative and alternative communication and speech production for individuals with ASD: A systematic review. Journal of Autism and Developmental Disorders, 51(11), 4199–4212. https://doi.org/10.1007/s10803-021-04868-2
Χρειάζεστε καθοδήγηση για την επικοινωνία του παιδιού σας;
Η ομάδα των Μικρών Ηρώων μπορεί να σας βοηθήσει να διερευνήσετε τις επικοινωνιακές ανάγκες του παιδιού και τις κατάλληλες επιλογές υποστήριξης.
Επικοινωνήστε μαζί μας