Κάθε παιδί αναπτύσσεται με τον δικό του ρυθμό. Άλλα παιδιά περπατούν νωρίτερα, άλλα αρχίζουν να μιλούν πιο γρήγορα, ενώ κάποια χρειάζονται λίγο περισσότερο χρόνο για να κατακτήσουν συγκεκριμένες δεξιότητες.
Υπάρχουν, όμως, ορισμένα γενικά σημεία αναφοράς που βοηθούν γονείς και επαγγελματίες να παρακολουθούν την εξέλιξη ενός παιδιού. Αυτά ονομάζονται αναπτυξιακά ορόσημα.
Τα ορόσημα δεν είναι εξετάσεις που ένα παιδί πρέπει να «περάσει». Είναι ένας χάρτης που μας βοηθά να παρατηρούμε πώς εξελίσσονται η κίνηση, η επικοινωνία, η σκέψη, το παιχνίδι και οι κοινωνικές του δεξιότητες.
Τι είναι τα αναπτυξιακά ορόσημα;
Αναπτυξιακά ορόσημα ονομάζουμε δεξιότητες που τα περισσότερα παιδιά κατακτούν περίπου σε συγκεκριμένες ηλικίες. Μπορεί να αφορούν, για παράδειγμα:
- το πότε ένα παιδί κάθεται ή περπατά,
- το πότε αρχίζει να χρησιμοποιεί λέξεις,
- το πώς παίζει με αντικείμενα,
- το πώς ανταποκρίνεται στους ανθρώπους γύρω του,
- το πώς εκφράζει ανάγκες και συναισθήματα,
- το πώς λύνει απλά προβλήματα.
Οι ειδικοί συνήθως παρακολουθούν τέσσερις βασικούς τομείς: την κινητική ανάπτυξη, τη γλώσσα και επικοινωνία, τις γνωστικές δεξιότητες και την κοινωνική και συναισθηματική ανάπτυξη.
Κινητική ανάπτυξη
Η κινητική ανάπτυξη αφορά τόσο τις μεγάλες κινήσεις του σώματος όσο και τις πιο λεπτές κινήσεις των χεριών. Στους πρώτους μήνες της ζωής, ένα βρέφος αρχίζει σταδιακά να αποκτά καλύτερο έλεγχο του κεφαλιού και του σώματός του. Αργότερα μπορεί να καθίσει, να μπουσουλήσει, να σηκωθεί και τελικά να περπατήσει.
Παράλληλα αναπτύσσονται οι λεπτές κινητικές δεξιότητες. Το παιδί αρχίζει να πιάνει αντικείμενα, να τα μεταφέρει από το ένα χέρι στο άλλο, να χρησιμοποιεί τα δάχτυλά του με μεγαλύτερη ακρίβεια και αργότερα να ζωγραφίζει, να χρησιμοποιεί κουτάλι ή να κουμπώνει ρούχα.
Γλώσσα και επικοινωνία
Η επικοινωνία ξεκινά πολύ πριν εμφανιστούν οι πρώτες λέξεις. Ένα βρέφος επικοινωνεί αρχικά μέσα από το βλέμμα, το χαμόγελο, τις εκφράσεις του προσώπου και τους ήχους. Σταδιακά αρχίζει να μιμείται ήχους, να ανταποκρίνεται στο όνομά του και να χρησιμοποιεί χειρονομίες.
Η γλωσσική ανάπτυξη δεν αφορά μόνο το πόσες λέξεις γνωρίζει ένα παιδί. Εξίσου σημαντική είναι η ικανότητά του να καταλαβαίνει τι του λένε, να ζητά αυτό που χρειάζεται, να μοιράζεται την προσοχή του με κάποιον άλλο και να συμμετέχει σταδιακά σε μια συζήτηση.
Γνωστική ανάπτυξη
Η γνωστική ανάπτυξη αφορά τον τρόπο με τον οποίο το παιδί εξερευνά, σκέφτεται και κατανοεί τον κόσμο. Το παιχνίδι έχει τεράστια σημασία σε αυτή τη διαδικασία.
Όταν ένα παιδί βάζει ένα αντικείμενο μέσα σε ένα κουτί, δοκιμάζει πώς λειτουργούν τα πράγματα. Όταν προσπαθεί να ολοκληρώσει ένα παζλ, εξασκεί την επίλυση προβλημάτων. Όταν παίζει «μαγειρική» ή φροντίζει μια κούκλα, αρχίζει να χρησιμοποιεί συμβολική σκέψη και φαντασία.
Κοινωνική και συναισθηματική ανάπτυξη
Ένας ακόμη σημαντικός τομέας αφορά τον τρόπο με τον οποίο το παιδί σχετίζεται με τους άλλους και μαθαίνει να κατανοεί τα συναισθήματά του. Στα πρώτα στάδια αρχίζει να αναγνωρίζει οικεία πρόσωπα, να ανταποκρίνεται στο χαμόγελο και να αναζητά την προσοχή των γονιών του.
Μεγαλώνοντας, αρχίζει να ενδιαφέρεται περισσότερο για άλλα παιδιά, να συμμετέχει σε κοινό παιχνίδι και να μαθαίνει σταδιακά έννοιες όπως η αναμονή, η συνεργασία και το μοίρασμα.
Υπάρχει μία «σωστή» ηλικία για κάθε δεξιότητα;
Όχι. Τα αναπτυξιακά ορόσημα περιγράφουν ένα γενικό πλαίσιο και όχι αυστηρές προθεσμίες. Δύο παιδιά της ίδιας ηλικίας μπορεί να έχουν πολύ διαφορετική αναπτυξιακή πορεία. Το ένα μπορεί να έχει αναπτύξει γρήγορα τη γλώσσα του και το άλλο να είναι ιδιαίτερα δυνατό στις κινητικές δεξιότητες.
Αυτό που έχει μεγαλύτερη σημασία είναι η συνολική εξέλιξη του παιδιού και το αν συνεχίζει να αποκτά νέες δεξιότητες. Τα ορόσημα είναι εργαλεία παρακολούθησης και συζήτησης με τους επαγγελματίες — όχι εργαλεία διάγνωσης.
Πότε αξίζει να ζητήσουμε τη γνώμη ενός ειδικού;
Οι γονείς γνωρίζουν το παιδί τους καλύτερα από οποιονδήποτε άλλο και οι παρατηρήσεις τους έχουν ιδιαίτερη αξία. Αν κάτι σας προβληματίζει στην ανάπτυξη, την επικοινωνία, την κίνηση, το παιχνίδι ή τη συμπεριφορά του παιδιού, είναι χρήσιμο να το συζητήσετε με τον παιδίατρο ή έναν κατάλληλο επαγγελματία.
Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται όταν ένα παιδί φαίνεται να μην αποκτά νέες δεξιότητες για μεγάλο διάστημα ή όταν χάνει δεξιότητες που είχε ήδη κατακτήσει. Η έγκαιρη αξιολόγηση δεν σημαίνει απαραίτητα ότι υπάρχει κάποια δυσκολία· μπορεί απλώς να βοηθήσει να κατανοήσουμε καλύτερα τις ανάγκες και τα δυνατά σημεία του παιδιού.
Πώς μπορούμε να υποστηρίξουμε την ανάπτυξη στην καθημερινότητα;
Η ανάπτυξη δεν χρειάζεται ειδικό «πρόγραμμα» στο σπίτι. Οι πιο σημαντικές ευκαιρίες μάθησης βρίσκονται συχνά στις πιο απλές καθημερινές δραστηριότητες.
Μιλήστε στο παιδί σας, ακόμα και όταν είναι πολύ μικρό. Περιγράψτε τι κάνετε, διαβάστε μαζί βιβλία και αφήστε χρόνο για παιχνίδι χωρίς συγκεκριμένο στόχο. Δώστε του ευκαιρίες να δοκιμάζει πράγματα μόνο του, ακόμη κι αν χρειάζεται περισσότερο χρόνο. Ενθαρρύνετε την προσπάθεια και όχι μόνο το αποτέλεσμα.
Και κυρίως, παίξτε μαζί του. Μέσα από το παιχνίδι ένα παιδί μπορεί ταυτόχρονα να εξασκεί την κίνηση, τη γλώσσα, τη φαντασία, την επίλυση προβλημάτων και τις κοινωνικές του δεξιότητες.
Κάθε παιδί έχει τη δική του διαδρομή
Η ανάπτυξη δεν είναι αγώνας ταχύτητας. Τα ορόσημα μπορούν να μας βοηθήσουν να κατανοούμε καλύτερα την πορεία ενός παιδιού, αλλά δεν πρέπει να μετατρέπονται σε έναν διαρκή κατάλογο συγκρίσεων.
Το σημαντικότερο είναι να παρατηρούμε το παιδί, να αναγνωρίζουμε τις δυνατότητές του και να του προσφέρουμε τις κατάλληλες ευκαιρίες για να εξελιχθεί. Και όταν υπάρχει κάποια ανησυχία, η έγκαιρη συζήτηση με έναν ειδικό μπορεί να προσφέρει πολύτιμη καθοδήγηση τόσο στο παιδί όσο και στην οικογένεια.
Κάθε παιδί είναι μοναδικό
Στους Μικρούς Ήρωες, κάθε παιδί αντιμετωπίζεται ως μια ξεχωριστή προσωπικότητα με τις δικές του δυνατότητες, ανάγκες και ρυθμό ανάπτυξης.
Επικοινωνήστε μαζί μαςΧρήσιμες πηγές
CDC — Developmental Milestones
American Academy of Pediatrics — Developmental Surveillance and Screening