«Νερό.»
«Μπισκότο.»
«Μπάλα.»
«Τουαλέτα.»
«Κούνια.»
Αν κοιτάξουμε αρκετούς πρώτους πίνακες επικοινωνίας που δημιουργούνται για παιδιά με σύνθετες επικοινωνιακές ανάγκες, είναι πολύ πιθανό να συναντήσουμε κάτι παρόμοιο: μία συλλογή από φωτογραφίες ή σύμβολα αγαπημένων αντικειμένων, φαγητών, παιχνιδιών και δραστηριοτήτων.
Οι λέξεις αυτές είναι χρήσιμες.
Υπάρχει όμως ένα σημαντικό πρόβλημα:
δεν αρκούν για να δημιουργήσουν γλώσσα.
Γιατί ένας άνθρωπος δεν χρειάζεται μόνο να μπορεί να ονομάσει πράγματα ή να ζητήσει αυτό που θέλει.
Χρειάζεται να μπορεί να πει:
θέλω – δεν θέλω – άλλο – πάλι – τελείωσε – πήγαινε – έλα – βάλε – βγάλε – εδώ – εκεί – αυτό – εγώ – εσύ – καλό – κακό – μεγάλο – μικρό – μου αρέσει – δεν ξέρω – βοήθεια – κοίτα.
Και, κυρίως, χρειάζεται να μπορεί να συνδυάζει λέξεις για να δημιουργεί δικά του μηνύματα.
Εδώ ακριβώς βρίσκεται η σημασία του Core Vocabulary.
Τι είναι το Core Vocabulary;
Ως core vocabulary περιγράφουμε ένα σχετικά μικρό σύνολο λέξεων υψηλής συχνότητας που χρησιμοποιούνται επανειλημμένα σε διαφορετικές καταστάσεις, με διαφορετικούς ανθρώπους και για διαφορετικούς επικοινωνιακούς σκοπούς.
Πρόκειται συχνά για λέξεις όπως:
εγώ, εσύ, αυτό, θέλω, κάνω, πάω, βάζω, δίνω, άλλο, πάλι, όχι, ναι, εδώ, εκεί, μέσα, έξω, περισσότερο, τελείωσε.
Η ακριβής σύνθεση του core vocabulary δεν είναι ίδια για κάθε γλώσσα, ηλικία ή χρήστη και δεν υπάρχει μία «μαγική λίστα» λέξεων που πρέπει απλώς να αντιγράψουμε σε κάθε σύστημα.
Η βασική αρχή, όμως, είναι εξαιρετικά σημαντική:
οι λέξεις υψηλής χρηστικότητας επιτρέπουν στον χρήστη να δημιουργήσει πολλά διαφορετικά μηνύματα με ένα σχετικά περιορισμένο λεξιλόγιο.
Core και Fringe Vocabulary: χρειαζόμαστε και τα δύο
Στην ΕΕΕ συχνά διακρίνουμε το λεξιλόγιο σε core vocabulary και fringe vocabulary.
Το fringe vocabulary περιλαμβάνει περισσότερο εξατομικευμένες και συγκεκριμένες λέξεις:
ονόματα ανθρώπων,
αγαπημένα φαγητά,
παιχνίδια,
μέρη,
χαρακτήρες,
δραστηριότητες,
σχολικά αντικείμενα,
ειδικά ενδιαφέροντα.
Για ένα παιδί, για παράδειγμα:
μαμά, Γιώργος, Peppa, μακαρόνια, σχολείο, θάλασσα, Lego
μπορεί να είναι εξαιρετικά σημαντικές λέξεις.
Και πρέπει να υπάρχουν.
Το πρόβλημα ξεκινά όταν ένα σύστημα αποτελείται μόνο από τέτοιες λέξεις.
Γιατί τότε μπορεί να επιτρέπει στο παιδί να πει τι θέλει, αλλά όχι απαραίτητα τι θέλει να πει γι' αυτό.
Η διαφορά ανάμεσα στο «μπάλα» και στη γλώσσα
Ας υποθέσουμε ότι ένα παιδί έχει στο σύστημά του το σύμβολο:
ΜΠΑΛΑ
Τι μπορεί να σημαίνει όταν το επιλέγει;
«Θέλω την μπάλα.»
«Πού είναι η μπάλα;»
«Δεν θέλω την μπάλα.»
«Η μπάλα έπεσε.»
«Βάλε την μπάλα μέσα.»
«Πέτα την μπάλα.»
«Θέλω άλλη μπάλα.»
«Αυτή η μπάλα είναι μεγάλη.»
«Η δική μου μπάλα.»
Αν το μόνο διαθέσιμο σύμβολο είναι ΜΠΑΛΑ, ο επικοινωνιακός σύντροφος αναγκάζεται να μαντέψει.
Το παιδί έχει εκφράσει το θέμα.
Δεν έχει όμως απαραίτητα τη γλώσσα για να εκφράσει το μήνυμα.
Αντίθετα, όταν έχει πρόσβαση σε λέξεις όπως:
θέλω + άλλο + μπάλα
όχι + αυτό
βάλε + μέσα
πού + μπάλα
εγώ + θέλω + αυτό
αρχίζει να αποκτά τη δυνατότητα να δημιουργεί διαφορετικά μηνύματα.
Και αυτή είναι μία θεμελιώδης διαφορά.
Από την επιλογή στην παραγωγή γλώσσας
Ένα καλό σύστημα ΕΕΕ δεν πρέπει να λειτουργεί σαν κατάλογος επιλογών.
«Τι θέλεις;»
🍎 μήλο
🍪 μπισκότο
🥛 γάλα
🧃 χυμό
Αυτό μπορεί να είναι χρήσιμο σε μία συγκεκριμένη περίσταση.
Δεν αποτελεί όμως από μόνο του ένα ολοκληρωμένο γλωσσικό σύστημα.
Στόχος της ΕΕΕ δεν είναι απλώς να δώσουμε στο παιδί έναν αποτελεσματικότερο τρόπο να απαντά στις ερωτήσεις των ενηλίκων.
Στόχος είναι να του δώσουμε τα εργαλεία ώστε να μπορεί να δημιουργεί τα δικά του μηνύματα.
Να ξεκινά επικοινωνία.
Να λέει κάτι που δεν περιμέναμε.
Να αλλάζει γνώμη.
Να μας διορθώνει.
Να διαφωνεί.
Να κάνει ερώτηση.
Να σχολιάζει.
Να περιγράφει.
Να λέει κάτι αστείο.
Να μας πει κάτι που δεν γνωρίζουμε ήδη.
Αυτό είναι πολύ πιο κοντά στην πραγματική έννοια της γλώσσας.
Γιατί τα ρήματα είναι τόσο σημαντικά;
Ένα συχνό χαρακτηριστικό πολύ περιορισμένων συστημάτων ΕΕΕ είναι η υπερβολική παρουσία ουσιαστικών.
Υπάρχουν δεκάδες αντικείμενα αλλά ελάχιστα ρήματα.
Κι όμως, λέξεις όπως:
πάω, έρχομαι, κάνω, βάζω, βγάζω, δίνω, παίρνω, ανοίγω, κλείνω, βλέπω, παίζω
μπορούν να χρησιμοποιηθούν σε αμέτρητες καταστάσεις.
Το ΑΝΟΙΓΩ, για παράδειγμα, μπορεί να χρησιμοποιηθεί για:
την πόρτα,
ένα κουτί,
μία τσάντα,
ένα δώρο,
ένα μπουκάλι,
ένα παιχνίδι,
ένα βιβλίο,
μία εφαρμογή.
Αυτή η ευελιξία είναι ένα από τα σημαντικότερα χαρακτηριστικά του core vocabulary.
Δεν μαθαίνουμε απλώς μία λέξη για μία συγκεκριμένη δραστηριότητα.
Μαθαίνουμε μία λέξη που μπορούμε να μεταφέρουμε σε πολλές διαφορετικές δραστηριότητες και περιβάλλοντα.
Και οι «μικρές» λέξεις έχουν μεγάλη σημασία
Λέξεις όπως:
όχι
άλλο
πάλι
εδώ
εκεί
μέσα
έξω
αυτό
μπορεί να φαίνονται λιγότερο σημαντικές από το «νερό» ή το «μπισκότο».
Στην πραγματικότητα, όμως, είναι εξαιρετικά ισχυρές.
Σκεφτείτε πόσα διαφορετικά μηνύματα μπορεί να δημιουργήσει ένα παιδί χρησιμοποιώντας μόνο:
ΟΧΙ + ΑΥΤΟ
ή
ΑΛΛΟ + ΕΓΩ
ή
ΠΑΛΙ + ΚΑΝΩ
ή
ΒΑΛΕ + ΕΔΩ.
Η δύναμη μιας λέξης δεν εξαρτάται μόνο από το πόσο συγκεκριμένη είναι.
Εξαρτάται και από πόσες διαφορετικές φορές μπορεί να χρησιμοποιηθεί.
Δεν διδάσκουμε core words σαν λίστα λεξιλογίου
Η ύπαρξη core vocabulary σε ένα σύστημα δεν σημαίνει ότι πρέπει να καθίσουμε απέναντι από το παιδί και να του ζητάμε:
«Δείξε μου το ΠΑΩ.»
«Πού είναι το ΑΛΛΟ;»
«Βρες το ΜΕΣΑ.»
Το λεξιλόγιο αποκτά νόημα όταν χρησιμοποιείται μέσα στην πραγματική επικοινωνία.
Παίζουμε με αυτοκινητάκια:
ΠΑΕΙ.
Το αυτοκινητάκι σταματά:
ΠΑΛΙ;
Το βάζουμε στο γκαράζ:
ΜΕΣΑ.
Το παιδί διαλέγει άλλο:
ΑΛΛΟ.
Κάποιος παίρνει το παιχνίδι:
ΟΧΙ!
Τελειώνουμε:
ΤΕΛΟΣ.
Με αυτόν τον τρόπο, οι λέξεις δεν παρουσιάζονται ως απαντήσεις σε ένα τεστ.
Παρουσιάζονται ως εργαλεία που κάνουν κάτι μέσα στην αλληλεπίδραση.
Το Modeling είναι απαραίτητο
Υπάρχει μία παράξενη προσδοκία που συχνά έχουμε από τους χρήστες ΕΕΕ.
Τους δίνουμε ένα σύστημα επικοινωνίας και περιμένουμε να μάθουν να το χρησιμοποιούν.
Την ίδια στιγμή, όλοι γύρω τους συνεχίζουμε να επικοινωνούμε αποκλειστικά με ομιλία.
Ένα παιδί που μαθαίνει προφορική γλώσσα ακούει τη γλώσσα γύρω του συνεχώς πριν αρχίσει να τη χρησιμοποιεί.
Οι χρήστες ΕΕΕ χρειάζονται επίσης γλωσσικά μοντέλα στο δικό τους σύστημα.
Γι' αυτό η βιβλιογραφία υποστηρίζει πρακτικές όπως το aided AAC modeling ή aided language input: ο επικοινωνιακός σύντροφος μιλά και ταυτόχρονα επιλέγει ορισμένες από τις αντίστοιχες λέξεις στο σύστημα ΕΕΕ.
Δεν χρειάζεται να μοντελοποιούμε κάθε λέξη που λέμε.
Ούτε περιμένουμε απαραίτητα από το παιδί να επαναλάβει αυτό που μόλις δείξαμε.
Του δείχνουμε, μέσα σε πραγματικές καταστάσεις:
«Αυτό το σύστημα είναι ένας τρόπος με τον οποίο μπορούμε να μιλήσουμε.»
Πρέπει να ξεκινήσουμε μόνο με 4–5 λέξεις;
Όχι ως γενικό κανόνα.
Η αντίληψη ότι όλοι οι αρχάριοι χρήστες ΕΕΕ πρέπει υποχρεωτικά να ξεκινούν με ελάχιστα σύμβολα και στη συνέχεια να «κερδίζουν» σταδιακά περισσότερο λεξιλόγιο είναι υπερβολικά απλουστευτική.
Φυσικά, η οπτική παρουσίαση, το μέγεθος των συμβόλων, η κινητική πρόσβαση και η πολυπλοκότητα του συστήματος πρέπει να εξατομικεύονται.
Αυτό όμως είναι διαφορετικό από το να στερούμε γλωσσικό λεξιλόγιο επειδή το παιδί είναι αρχάριος χρήστης.
Δεν περιμένουμε από ένα παιδί που μαθαίνει να μιλά να κατακτήσει τέλεια τις πρώτες πέντε λέξεις πριν του επιτρέψουμε να ακούσει την έκτη.
Αντίστοιχα, η πρόσβαση σε ένα πλουσιότερο σύστημα ΕΕΕ δημιουργεί δυνατότητες για μελλοντική γλωσσική ανάπτυξη.
«Μα δεν μπορεί να χρησιμοποιήσει όλες αυτές τις λέξεις»
Δεν χρειάζεται.
Ένα παιδί δύο ετών που ακούει εκατοντάδες ή χιλιάδες διαφορετικές λέξεις γύρω του δεν μπορεί να τις χρησιμοποιήσει όλες.
Αυτό δεν μας οδηγεί στο να περιορίσουμε τη γλώσσα που ακούει μόνο στις λέξεις που ήδη μπορεί να πει.
Με παρόμοιο τρόπο, ένα σύστημα ΕΕΕ πρέπει να λαμβάνει υπόψη όχι μόνο:
τι μπορεί να πει το παιδί σήμερα
αλλά και:
τι θέλουμε να έχει τη δυνατότητα να μάθει να λέει αύριο.
Η γλώσσα που παρέχουμε πρέπει να επιτρέπει ανάπτυξη.
Core Vocabulary δεν σημαίνει ίδιο λεξιλόγιο για όλους
Χρειάζεται, ωστόσο, μία σημαντική διευκρίνιση.
Η έμφαση στο core vocabulary δεν σημαίνει ότι πρέπει να εγκαταστήσουμε το ίδιο grid σε κάθε παιδί.
Ούτε ότι υπάρχει μία καθολική λίστα «σωστών core words».
Η επιλογή λεξιλογίου πρέπει να λαμβάνει υπόψη:
τη γλώσσα ή τις γλώσσες του παιδιού,
την ηλικία,
το περιβάλλον,
την οικογένεια,
την κουλτούρα,
τις δραστηριότητές του,
τα ενδιαφέροντά του,
τις επικοινωνιακές ανάγκες του,
καθώς και τον τρόπο πρόσβασης στο σύστημα.
Και φυσικά, το fringe vocabulary παραμένει απαραίτητο.
Γιατί ένα παιδί δεν χρειάζεται μόνο τις λέξεις που χρησιμοποιούν συχνότερα όλοι οι άνθρωποι.
Χρειάζεται και τις λέξεις που έχουν ιδιαίτερη σημασία για το ίδιο.
Το λεξιλόγιο που παρέχουμε καθορίζει τι μπορεί να ειπωθεί
Αυτό ίσως είναι το σημαντικότερο μήνυμα.
Αν στο σύστημα υπάρχουν μόνο πράγματα που μπορεί να ζητήσει το παιδί, τότε έχουμε δημιουργήσει ένα σύστημα που του επιτρέπει κυρίως να ζητά.
Αν υπάρχουν μόνο απαντήσεις στις ερωτήσεις που συνηθίζουμε να του κάνουμε, έχουμε δημιουργήσει ένα σύστημα που του επιτρέπει κυρίως να απαντά.
Αν όμως του δώσουμε πρόσβαση σε ρήματα, αντωνυμίες, περιγραφικές λέξεις, κοινωνικές λέξεις, ερωτηματικές λέξεις, άρνηση, χωρικές έννοιες και εξατομικευμένο λεξιλόγιο, δημιουργούμε πολύ περισσότερες δυνατότητες.
Δεν μπορούμε να περιμένουμε από ένα παιδί να πει μία λέξη που δεν υπάρχει στο σύστημά του.
Και δεν μπορούμε να γνωρίζουμε εκ των προτέρων όλα όσα θα θελήσει να μας πει.
Γι' αυτό ο στόχος ενός συστήματος ΕΕΕ δεν είναι να προβλέψει κάθε μήνυμα.
Είναι να παρέχει αρκετή γλώσσα ώστε ο χρήστης να μπορεί σταδιακά να δημιουργεί τα δικά του.
Από το «τι θέλεις;» στο «τι έχεις να μου πεις;»
Ίσως αυτή είναι η μεγαλύτερη αλλαγή που φέρνει η προσέγγιση του core vocabulary.
Μετακινούμαστε από ένα μοντέλο στο οποίο ο ενήλικας έχει ήδη αποφασίσει ποιες είναι οι πιθανές απαντήσεις…
…σε ένα μοντέλο στο οποίο δίνουμε στο παιδί περισσότερα εργαλεία για να δημιουργήσει ένα μήνυμα που εμείς μπορεί να μην είχαμε προβλέψει.
Γιατί ο στόχος της ΕΕΕ δεν είναι ένα παιδί που μπορεί να επιλέξει σωστά ανάμεσα σε τέσσερις εικόνες.
Ούτε ένα παιδί που μπορεί να μας δείξει ποιο σνακ θέλει.
Ο στόχος είναι ένας άνθρωπος που αποκτά όλο και μεγαλύτερη δυνατότητα να εκφράζει δικές του σκέψεις, ανάγκες, απόψεις, ερωτήσεις, συναισθήματα και εμπειρίες.
Δεν θέλουμε απλώς να δώσουμε στο παιδί έναν τρόπο να επιλέγει. Θέλουμε να του δώσουμε γλώσσα με την οποία μπορεί να έχει κάτι δικό του να πει.
Βιβλιογραφία
Beukelman, D. R., & Light, J. C. (2020). Augmentative & Alternative Communication: Supporting Children and Adults with Complex Communication Needs (5th ed.). Paul H. Brookes Publishing.
Boenisch, J., & Soto, G. (2015). The oral core vocabulary of typically developing English-speaking school-aged children: Implications for AAC practice. Augmentative and Alternative Communication, 31(1), 77–84. https://doi.org/10.3109/07434618.2014.1001521
Holyfield, C., Drager, K. D. R., Kremkow, J. M. D., & Light, J. (2017). Systematic review of AAC intervention research for adolescents and adults with autism spectrum disorder. Augmentative and Alternative Communication, 33(4), 201–212. https://doi.org/10.1080/07434618.2017.1370495
Light, J., & McNaughton, D. (2014). Communicative competence for individuals who require augmentative and alternative communication: A new definition for a new era of communication? Augmentative and Alternative Communication, 30(1), 1–18. https://doi.org/10.3109/07434618.2014.885080
O'Neill, T., Light, J., & Pope, L. (2018). Effects of interventions that include aided augmentative and alternative communication input on the communication of individuals with complex communication needs: A meta-analysis. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 61(7), 1743–1765. https://doi.org/10.1044/2018_JSLHR-L-17-0132
Soto, G., & Cooper, B. (2021). An early Spanish vocabulary for children who use AAC: Developmental and linguistic considerations. Augmentative and Alternative Communication, 37(1), 64–74.
Thistle, J. J., & Wilkinson, K. M. (2013). Working memory demands of aided augmentative and alternative communication for individuals with developmental disabilities. Augmentative and Alternative Communication, 29(3), 235–245. https://doi.org/10.3109/07434618.2013.815800
Χρειάζεστε καθοδήγηση για την επικοινωνία του παιδιού σας;
Η ομάδα των Μικρών Ηρώων μπορεί να σας βοηθήσει να διερευνήσετε τις επικοινωνιακές ανάγκες του παιδιού και τις κατάλληλες επιλογές υποστήριξης.
Επικοινωνήστε μαζί μας